क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले

 

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले: भारतीय स्त्री शिक्षणाच्या जनक आणि स्त्री मुक्तीच्या प्रणेत्या

प्रस्तावना:

आज भारतामध्ये स्त्रिया ज्या मोकळ्या श्वासात शिक्षण घेत आहेत आणि प्रगतीची शिखरे पादाक्रांत करत आहेत, त्याचे श्रेय एका महान व्यक्तिमत्त्वाला जाते – त्या म्हणजे क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले. ३ जानेवारी १८३१ रोजी जन्मलेल्या सावित्रीबाईंनी केवळ स्वतः शिक्षण घेतले नाही, तर प्रतिकूल परिस्थितीत समाजातील स्त्रियांसाठी ज्ञानाची दारे उघडली.

जन्म आणि बालपण:

सावित्रीबाईंचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला. वयाच्या अवघ्या ९ व्या वर्षी त्यांचा विवाह थोर समाजसुधारक महात्मा जोतिराव फुले यांच्याशी झाला. जोतिरावांनी सावित्रीबाईंना साक्षर केले आणि त्यांना शिक्षिका म्हणून तयार केले.

शिक्षण प्रसाराचा संघर्ष:

१ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्यातील भिडे वाड्यात सावित्रीबाईंनी मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. त्या काळात स्त्रियांचे शिक्षण हा मोठा गुन्हा मानला जात होता. जेव्हा सावित्रीबाई शाळेत शिकवायला जायच्या, तेव्हा सनातनी लोक त्यांच्यावर शेण, दगड आणि चिखल फेकायचे. पण सावित्रीबाई डगमगल्या नाहीत; त्या आपल्या पिशवीत दुसरी साडी घेऊन जायच्या आणि शाळेत गेल्यावर बदलून शिकवायला सुरुवात करायच्या.

समाजसुधारणेतील योगदान:

सावित्रीबाईंचे कार्य केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते:

बालहत्या प्रतिबंधक गृह: विधवा स्त्रियांना आणि त्यांच्या मुलांना आधार देण्यासाठी त्यांनी हे केंद्र चालवले.

दुष्काळ निवारण: १८९६-९७ च्या दुष्काळात त्यांनी कष्टकरी लोकांसाठी अन्नछत्रे चालवली.

प्लेगची साथ: १८९७ मध्ये पुण्यात जेव्हा प्लेगची साथ पसरली, तेव्हा स्वतःच्या प्राणाची पर्वा न करता त्यांनी रुग्णांची सेवा केली. एका मुलाला खांद्यावर घेऊन दवाखान्यात नेताना त्यांना स्वतःला प्लेगची लागण झाली.

साहित्यिक वारसा:

सावित्रीबाई एक संवेदनशील कवयित्री देखील होत्या. त्यांच्या 'काव्यफुले' आणि 'बावनकशी सुबोध रत्नाकर' या काव्यसंग्रहांतून त्यांनी समाजाला अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे आवाहन केले.

निष्कर्ष:

. अंतिम काळ आणि बलिदान

१८९७ मध्ये पुण्यात प्लेगची भयंकर साथ पसरली होती. सावित्रीबाई प्लेगग्रस्तांची सेवा करत होत्या. एका बाधित मुलाला खांद्यावर घेऊन दवाखान्यात नेताना त्यांना स्वतःला प्लेगची लागण झाली. या आजारातच १० मार्च १८९७ रोजी त्यांची प्राणज्योत मालवली. १० मार्च १८९७ रोजी या 'क्रांतीज्योती'ने जगाचा निरोप घेतला. त्यांनी लावलेल्या या शिक्षणाच्या रोपट्याचा आज वटवृक्ष झाला आहे. सावित्रीबाई फुले यांचे विचार आणि संघर्ष आजही प्रत्येक पिढीला प्रेरणा देत राहतील.

"जा, शिका आणि स्वावलंबी बना, कष्ट करा - कार्य करा, ज्ञान व विद्या मिळवा." – हाच संदेश सावित्रीबाईंनी आपल्याला दिला आहे.